یکی از مشکلات جدی ما در مطالعات اسلامی، تشتت گسترده نگاه اهل نظر در باب روشهای تحقیق کیفی است.
مثلا یک طرح پژوهشی که به گروه ارسال میشود و به داوران متعدد میفرستیم یکی از مهمترین مشکلاتی که بر سر داوری طرح بروز میکند تشتت آراء بر سر روشهای تحقیق کیفی است که برخی پژوهشگران مطرح میکنند.برخی اساسا به کلی منکر استفاده از روشهای تحقیق کیفی در مطالعات/علوم اسلامی هستند و برخی بی مهابا و بی دقت این روشهای را به ظاهر به کار میگیرند.
شخصا معتقدم اساسا پژوهشهای اسلامی بدون به کار گیری تکنیک های کیفی ممکن نیست و حتی سنتی ترین اندیشمندان ما عملا دارند از تکنیکهای کیفی استفاده میکنند. اساسا پژوهشهای اسلامی ماهیتا پزوهشهای کیفی هستند.
اما فرمولهای موجود در پکیجهای آماده روشهای کیفی که در جامعه علمی ما وجود دارد عملا چیزی است که در غرب برای مطالعات اجتماعی طراحی شده اند و متاسفانه به همان شکل ترجمه شده و به اکادمیهای ما آمده اند. کاربست انها در مطالعات اجتماعی چندان مشکلی ایجاد نمیکند اما در مطالعات اسلامی و قرانی و حدیثی منطقا نمیتوان آنها را به کار برد. زیرا رابطه سوژه و ابژه در پژوهشهای اجتماعی به طور کلی با رابطه سوژه و ابژه در مطالعات اسلامی متفاوت است.
سوژه و ابژه مطالعات اجتماعی در محیطی همزمانی زیست میکنند اما در مطالعات اسلامی سوژه و ابژه در ناهمزمانی های پیچیده و متعدد هستند و اصلا مسئله در این دو حوزه از دو سنخ متفاوت است.
متاسفانه افول دانش روششناسی در فضای علوم و مطالعات اسلامی، و مقاومت برخی از سنتیها نمیگذارد مسائل روش شناختی ما به خوبی و با تفاصیل فنی دقیق، طرح و بررسی شوند. والا فقط کافی است مثلا تکنیکهای آیت الله مددی را در مطالعه تاریخی بررسی کنید تا ببینید به چه وضوحی انواع تکنیک های کیفی را به کار میگیرند هر چند نامی بر انها نمیگذارند.
و متاسفانه عده ای روی کلمه روش تحقیق و روشهای کیفی آلرژی پیدا کرده اند و صرفا به علت وارداتی بودن این عناوین، مسمای آنها را نکاویده رد میکنند.
امروز در مورد امکان کاربست روش گراندد تئوری در مطالعه تاریخ انگاره های اسلامی با یکی از اساتید به اختلاف خوردیم.
برخلاف آن استاد بزرگوار معتقدم اتفاقا تاریخ انگاره ماهیتا پژوهشی کیفی و از سنخ گراندد تئوری است اما با حفظ تمایزها و تفاوتها با تئوری های بومی غربی آن. 
فرصت کردم بیشتر خواهم نوشت از این مهم.

والله اعلم وعلیه نتوکل

ظاهرا موضوع روش شناسی فقه یهود برای طلاب جذاب بوده است. پیشنهاد شد اصول سیزده گانه میدوت ربی اشمایل را ارائه کنم.
از قیاس اولویت شروع میکنم.
چیزی شبیه قیاست اولویت، تحت عنوان קַל וָחֹמֶר (کَل وَخُومِر)  یعنی «از سبک به سنگین» در کتاب ربی اشمایل (اسماعیل) به عنوان یک اصل آمده. ربی اسماعیل میگوید اگر حکمی در مورد سبک‌تر صادق باشد، در مورد سنگین‌تر نیز حتما؛ یا به قول ما به طریق اولی؛ صادق است. منظور از کَل (سبک) و خومر(سنگین)  سختی و آسانی حکم است و اموری ظاهری و عرفی است و رابطه اولویت منطقی به معنای دقی و فنی آنچنان که در فقه اسلامی طرح شده مطرح و تبیین نشده بلکه یک قیاس اولویت عرفی مطرح است.
مثلا در ماسخت کیدوشین מסכת קידושין  یا همان مباحث نامزدی در تلمود بابلی، بحث درباره راه‌های کینیان (קִנְיָן) یا همان کسب یا تملک یک زن برای ازدواج مطرح است.
در اثبات اینکه زن با پول تملک میشود اینگونه امده است: «…و آیا این یک استدلال منطقی نیست؟ اگر کنیز عبری که با آمیزش کسب نمی‌شود، با پول کسب می‌شود، پس زنی که با آمیزش کسب می‌شود، آیا سزاوار نیست که با پول نیز کسب شود؟» ربی دیگر این استدلال را با اثبات فارق رد میکند و میگوید: «از طریق کل وخومر نمی‌توان این را استنتاج کرد، زیرا می‌توان اعتراض (פירכא) کرد : آنچه به کنیز عبری اختصاص دارد این است که او با پول آزاد می‌شود؛ آیا می‌توانی همین را در مورد زنی بگویی که با پول آزاد نمی‌شود (بلکه با گت آزاد می‌شود)؟»  (Kiddushin 4b)

پ.ن:
1-  این نکته را باید توجه کنیم که فقه یهود به این دقت و شدتی که فقه اسلامی مبتنی بر منطق و دارای مبانی فلسفی است، هرگز نبوده است و حتی رامبام (همان موسی بن میمون خودمان) که به عنوان فقیهی با گرایش فلسفی دانسته میشود در آثارش بسیار بدوی از منطق و فلسفه بهره میگیرد. وقتی با فقه یهودی سروکله میزنید بیش از ساختار منطقی و مفهومی دقیق، حکومت سنت و ادبیات تعبدی را خواهید دید. اغلب پژوهشگران تطبیقی از این امر غفلت میکنند و فکر میکنند مثلا اگر یک چیزی را در متون یهودی دیدند میتوانند با اتکا به اصل سازگاری منطقی درونی، به شبکه مفاهیم و استدلالهای دیگر فقه یهودی تسری دهند. این واقعا خطاست و باید دقیقا هر بحث و موضوع را دقیقا در سنت حاخامی به صورت انضمامی مطالعه کنند. البته در فقه اسلامی هم تا حدودی این صادق است اما نه به شدت و حدت فقه یهود. دقت در این تفاوتهای ماهوی و منطقی و مفهومی برای تطبیق دو سنت فقهی بسیار مهم است.
2-  انشاء الله اصول دیگر را هم همینطور خلاصه معرفی خواهم کرد. به شرط حیات.
3-  یادم باشد در باب مفهوم  کنیان یا قنییان קִנְיָן   (در عبری مدرن چون مصوتها را به شکل حروف ظاهر میکنند مینویسند קניין) در نظام خانواده یهودی  بنویسم بخصوص با نگاه تطبیقی با برخی تعاریف در فقه اسلامی از نکاح. 
4-   اعتراض (פירכא) کردن تقریبا همان اثبات فارق است.

والله اعلم وعلیه نتوکل

شاید برایتان سوال شود که آیا ربیهای یهود چیزی شبیه به اصول فقه دارند یا نه. خب جواب مثبت است. البته بهتره اسمش را بگذاریم اصول تفسیری چون در واقع قواعدی روش شناختی در باب فهم و تفسیر کتاب مقدس است. این اصول تفسیری به میدوت  מִדּוֹת  به معنای معیارها یا اندازه ها معروف است. در ادبیات غربی به آن هرمنوتیک تلمودی میگویند.
قدیمی ترین اثر در این زمینه، میدوت هیلل است، منسوب به حکیم هیلل (قرن اول پیش از میلاد)، که 7 اصل یا قاعده را مطرح میکند. رایجترین و مهمترین اثر در واقع بسط و تکمیل قواعد هیلل است اثر ربی اسماعیل که به  מִדּוֹת רַבִּי יִשְׁמָעֵאל میدوت ربی اسماعیل معروف است. این اثر 13 اصل را مطرح و شرح و تبیین میکند. البته این اثر در واقع مقدمه‌ی کتاب «سیفرا» (Sifra) است که میدراش کتاب لاویان (واییکرا) محسوب می‌شود. یعنی اگر بخواهید پیدایش کنید باید کتاب سیفرا را جستجو کنید.
میدوت رابی الیعزر هم هست که 32 اصل را مطرح میکند و مباحثش عامتر است و به تفاسیر تمثیلی و روایی هم پرداخته.
اگر دنبال کار تطبیقی در فهم و تفسیر و استنباط شریعت بین اسلام و یهودیت هستید این آثار را باید حتما ببینید. مهمترینش همان میدوت ربی اسماعیل است که ترجمه انگلیسی هم دارد و بحثهای قابل تطبیق قابل توجهی با اصول فقه و علوم قرآنی ما دارد.
تمام آثار مهم یهودی را در کتابخانه انلاین سفاریا میتوانید با ترجمه انگلیسی بخوانید و حتی تحلیلهای مرتبط با متن را در آثار دیگر مشاهده کنید.
(ظاهرا طلاب به مباحث تطبیقی اسلام و یهودیت علاقمندند من تشویق میشوم بیشتر در این زمینه بنویسم.)

والله اعلم وعلیه نتوکل

قبلترها در ریشه شناسی دو کلمه נשיס (نشیم: زنان، جمعِ אשה ) و کلمه   אנשיס  (اناشیم: مردان، جمعِ איש) کار کرده بودم. مسئله شلوغ پلوغ بود. 
دیروز کتاب «فرهنگ تطبیقی قرآن  و تورات» آقای دکتر عیوضی را تورق میکردم به ریشه أنث در این کتاب نگاهی انداختم. (متاسفانه عنوان بندی مدخلها رویه واحدی ندارد برخی عناوین به شکل ریشه آمده و برخی به شکل کلمه مشتق شده از ریشه، مثلا ریشه أنث با کلمه أنثی عنوان بندی شده. نمیدانم نکته اش چیست.)
متاسفانه ایشان بدون هیچ اشاره ای به چالشهای ریشه شناختی این 4 کلمه یک برداشت ضعیف را در کتاب مطرح میکنند و همه این کلمات را از ریشه أنث در نظر میگیرند که واقعا دچار اشکالات جدی است و شاهدها هم متاسفانه ضعیف است. مثلا در همریشگی ایش و ایشا به تعبیر استعاری تورات اشاره میکند.
در ریشه أنس هم متاسفانه بحثی در مورد این واژگان به میان نمیآورند.
به نظرم آقای عیوضی از سیر تحولات آوایی و مقایسه آنها در زبانهای سامی غفلت کرده اند وگرنه این امر میتوانست به هم آمیختگی ظاهری موضوع را روشنتر کند.
اما نتیجه ای که بنده چند سال پیش پس از برخوردن به چالشهای ریشه شناختی این دو واژه و مدتی گیجی و گنگی به ان دست یافتم این بود که کلمه אשה (زن) علارغم شباهتهای اولیه و بر خلاف تعبیر استعاری تورات از کلمه איש(مرد) گرفته نشده است. و این دو واژه اساسا از دو ریشه متفاوت هستند و به تبع جمعشان نیز همین است.
کلمه איש از ریشه سامی اولیه *ʾin(a)š-  یعنی همان أنس خودمان است. نظر دیگری هست که مرد مفرد از ریشه *ʾiš-  به معنای قوی یا اتش و جمع آن از أنس به معنای انسان  است. یعنی مفرد و جمع از یک ریشه نیستند. ( به نظرم با توجه به سابقه واکنش زبان عبری به قرارگیری نون ساکن در کنار حروف سایشی که به حذف نون انجامیده، به نظرم احتمالا همان أنس ریشه هر دو واژه مذکر باشد).  کلمه אשה  نیز از ریشه اولیه  *ʾinṯ- یا *ʾanṯ-  (همان أنث که در عبری ث به ش تبدیل شده است.). و کلمه נשיס ،این واژه از ریشه معروف نسو *nsw است که در عربی نساء از همین ریشه است. 
ریشه شناسی در زبانهای اشتقاقی عامل بسیار کلیدی در معناشناسی واژگان است. بررسی ریشه های کهن و فرضی از جهت یافتن روابط بین زبانی و ترسیم تحولات اوایی و صرفی واژگان در طول تاریخ حائز اهمیتند. زیرا هیچ چیزی در زبان بدون سیر تحول نبوده است و برای فهم هر کلمه نیاز داریم یک سیر ترسیم کنیم وگرنه نقاط کور معناشناختی خواهیم داشت.  مطالعات قرانی هم از این امر مستثنا نیست.
اهمیت ریشه شناسی این 4 واژه در یافتن تقابلهای زبانی است که پرده از جنبه های معناشناختی این واژگان بر میدارد و میتواند نگاه انسان شناختی فرهنگهای مرتبط را بازنمایی کند.



نکته:
1- آن علامت ستاره که اول آوانویسی ریشه میآید نشانه ریشه های بازسازی شده است. معمولا ریشه های نیاسامی یا نیاآفرو-آسیایی با همین ستاره آغاز میشود. بازسازی ریشه یعنی اینکه ریشه به صورت مستقیم از واژگان و کلمات موجود در کتیبه ها و آثار بدست نیامده بلکه با بررسیهایی شبیه مهندسسی معکوس توسط ریشه شناسان بازسازی شده اند. آن خط تیره آخر هم نشان دهنده این است که ریشه نیازمند پسوند یا تغییرات دیگر برای تبدیل به کلمه کامل است. گاهی برخی ریشه ها فاقد خط تیره آخر هستند یعنی ریشه به شکل یک کلمه کامل هم امکان دارد تحقق داشته است. حرف داخل پرانتز در ریشه، اشاره به یک آوای غیر قطعی دارد. که در برخی اوانویسی ها به شکل وی بزرگ به معنای مصوت متغیر میآید و در زبانهای مختلف به صورت a، i، یا حتی ə (شوا) ظاهر میشود. در اینجا من خود مصوت احتمالی را داخل پرانتز آوردم. یعنی اینطوری هم میشد بیاورم: *ʾinVš-  که البته کلی تر است و نوع مصوت احتمالی را نشان نمیدهد.
2- حرف נ یا همان نون عبری، از حروف حساس به تلفظ است و در واژگان و وزنهای بسیاری به علت قرار گیری در حالت سکون و مجاورت برخی حروف حذف میشود که قاعده ای هم دارد و تحت عنوان ادغم نون، نون حذف شده یا پنهان شناخته میشود. به نظرم در مورد کلمه איש  هم امکان چنین چیزی وجود دارد.  

والله اعلم

اوضاع اجتماعی عجیبی شده است. پوشش نشانگان هویتی بسیار حساسی شده است که زنان  ما را دارد دسته بندی و هویت دهی میکند. البته همیشه در تاریخ پوشش چنین نقشی داشته است اما امروزِ ایران به نظرم به شکلی هیستیریک درگیر پوشش و این بعد «خط کشی کننده» آن شده است.
الان یک ماهی شده است که هر روز از خانه که بیرون می آیی، با یک «دیگری» جدید مواجه میشوی! یک دیگری جدید که تکه ای دیگر از لباس معمول این جامعه را از خود کنده است!
نمیدانم دقیقا  داریم به کجا میرویم. اما نحوه تعامل جمهوری اسلامی با عرف و مسایل فرهنگی اجتماعی، بخصوص مقوله پوشش همیشه پر چالش و پر مسئله بوده است. امروز پس از آنکه در بهبوهه جنگ، «دیگری» شمرده شده های پیشین در کنار انقلاب و جمهوری اسلامی ایستادند شاید بیشتر از هر زمان دیگری اشتباهات گذشته به روی ما طلبه ها آورده شده است.
آیا ما هویت زن مسلمان را  در پوشش فروکاستیم؟  حق اختیار و انتخاب او را ندیدیم؟  آیا در طراحی هویت زن مسلمان خطا کردیم؟ چه خطاهایی؟ اصلا طراحی کردیم یا همینطور بی برنامه تاختیم؟
حتی بگذارید کمی بنیادی تر بپرسم ….  حجاب دقیقا در سامانه هویت زن مسلمان کجا قرار دارد؟ آیا جزء و حتی رکن هویت است یا نشانه هویت؟
رابطه مفهوم فقهی حجاب با مقوله عرفی پوشش چیست؟
رابطه ارزش اخلاقی-فقهی عفت و حیا با آن دو (حجاب فقهی/ پوشش عرفی) چیست؟

و همه اینها را پرسیدم که بدانم دختر امروزی عاشق امام حسین و انقلاب و رهبر و نظام که نه چادر میپوشد و نه روسری و نه حتی مانتو (بی هیچ نمایش و آرایش و عریانی!) کجای هندسه  دین ایستاده است؟ آیا او «دیگری» است؟ اگر هست… با این دنیای پر از «دیگری» چه باید کنیم؟

و الله اعلم و علیه فلنتوکل!

یک نکته بسیار مهم که در مطالعه زبانشناختی جنسیت در قران به آن پی بردم و در  مطالعات ادبیات عرب بسیار جدی و مهم است، خلط بین «آوا» و «خط» است؛ خلط بین ماهیت زبان که گفتاری و صوتی است و صورت نوشتاری آن ….  خطای «حرف انگاری عناصر زبان»!
از بنیاد تا شاخ و برگهای مطالعات قرانی ما گاهی این خلط را میشود دید. وقتی از خودت میپرسی قرآن چیست؟ دقیقا با پاسخی آلوده به این خلط مواجه میشوی… همین آیات نوشته شده در این مجلد!
اما این مجلد چیست؟ صورت نوشتاری یک پدیده زبانی که 1400 سال پیش وقوع یافته است. اما این صورت نوشتاری کی بوجود امد و چگونه؟
پاسخ کاملا روشن میکند ما با 2 چیز مواجهیم. آن «پدیده آوایی» و این «محصول نوشتاری»! و این دو دقیقا در شدن و بودن خود بسیار متفاوتند. آن یک از «واج» (واحد آوا) و این یک از «حرف» (واحد نوشتار) تشکیل شده است.
وقتی اهمیت ماجرا را متوجه میشوید که به ریشه شناسی و تاریخ واژه ها میپردازید. به عنوان مثال تای مربوطه که در ادبیات عرب علامت مونث شناخته میشود فقط در اعمال اعراب تلفظ میشود و عملا در تحقق پدیده زبانی به خودی خود واقع نمیشود و به اقتضای دشواری وقوع اعراب بر الف تحقق میابد. وقتی در اغلب زبانهای سامی  علامت تانیث را الف میابید و در زبان عربی با تای مربوطه ناخوانا! هیچ به ذهنتان نمیرسد که این دو در واقع یک چیزند. چون یک آوای مشترک در تمایز مونث هستند. 
لذا بر اساس توجه به همین خلط و زدایش آن؛ شخصا مثلا در باب تانیث مخالف هستم که تای مربوطه علامت تانیث قلمداد شود بلکه همان الف (کوتاه (فتحه) یا بلند، مقصوره یا ممدوده) علامت تانیث در عربی است مثل دیگر زبانهای سامی. اما اعراب که درعربی هست و در دیگر زبانهای سامی به این شکل وجود ندارد، در موقعیتهای مختلف تلفظ متفاوتی را از این الف خلق میکند که به نظرم متناسب تر است این تای خلق شده در اعراب را در مقوله اعراب شناسایی کنیم نه در تصریف واژگان مونث. مقاله ای در باب علائم تانیث در عربی در حال چاپ دارم که این بحث را در آنجا مفصل مطرح کرده ام.
به نظرم در بسیاری مواردِ دیگرِ قرآن نیز حرف انگاری عناصر زبان در برابر آوا انگاری آن، موجب خطاهای شناختی ما شده است. این خطا با مطالعه تاریخی زبان قابل شناسایی و حل است. و صد البته بازبینی تئوریهای زبانشناختی عربی.

به نظرم شناخت در اندیشه اسلامی امروز در مرحله ای است که بیش از هر چیز باید مچ تناقضات و خلطها را در تئوری های فهم قران و اسلام بگیریم! کم هم نیستند… بخصوص در باب جنسیت.

والله اعلم

وقتی قران را با نگاهی تاریخی و زبانشناختی مطالعه میکنی، (که چاره ای جز این هم نیست و واقعا ادعای شناخت قرآن بدون فهم ارتباطات پیچیده زبان قران با همخانوده های تاریخی اش ادعای غیر قابل قبولی است) به ناچار به خانواده زبانهای سامی سرک خواهی کشید و چه بسا مهمان تاریخ پرطول و دراز ان خواهی شد.
این وسط یکی از زبانهای مهم و ریشه، زبان آرامی است که زبانهای مهمی همچون سریانی (زبان رسمی کلیسای شرقی) و زبان عبری (زبان اغلب کتب مقدس یهودی) از آن متآثر  بوده اند و برخی کتب مهم یهودی همچون زوهار و تلمود و برخی کتب مقدس دیگر به آرامی نوشته شده اند.
از آثار مهمی که به آرامی به دست ما رسیده بگذریم، ارتباط تاریخی زبان آرامی و با نیای باستانی زبان عربی و تاثیرات عمیق فرهنگ آرامی بر جغرافیای حیات قرآن، باعث میشود در مطالعه عناصر زبان قرآن مجبور به مراجعه به آن بشویم.
متاسفانه مطالعه زبانشناختی قران مجید و حتی مطالعات معناشناختی این کتاب مقدس در میان ما در حد بسیار بسیار ابتدایی و سطحی است و مراجعه به یکی دو کتاب معروف همچون مفردات راغب یا دیگر کتب لغت عربی برای خیلی ها پزوهش محسوب میشود!
شخصا در تحلیل جنسیت در زبان قرآن اهمیت مطالعه زبانهای سامی بالاخص آرامی را به خوبی دریافتم. به گونه ای که حتی در طبقه بندی جنس زبانی برای تحلیل خیلی عناصر و ارتباطشان با جنسیت مجبور شدم بارها و بارها تحلیلهای زبانشناختی زبانهای سامی را وارسی کنم و شگفت انگیز این که واقعا رمز گشایی خیلی پیچیدگی ها در زبان قران فقط با فهم تاریخی زبان قران و بررسی پیوندهای زبانهای همریشه ممکن بود.
من که خودم در پزوهشهایم به تنهایی و بدون استاد در دوران طلبگی در برهوت این زبانها با لنگ کفشی پاره سر کردم. حتی دریغ از یک اثر فارسی در این زمینه. اما الحمدلله یک دهه است که آثاری ترجمه و تالیف شده اند و کار را خیلی راحت کرده اند.

امیدوارم در حوزه کمی در این زمینه توجه و سرمایه گذاشته شود.

پایگاه جامع قرآنی از سامانه های تحت وبی است که مرکز پربرکت کامپیوتری نور آنرا ایجاد کرده است.

امکانات بسیار عالی برای هر گونه پزوهش در این وبگاه فراهم شده است. 
یکی از جذابترین ها امکان ایجاد پیکره های زبانی با ویژگیهای مورد نظر در بخش معجم صرفی است.
برای هر پژوهشی در ارتباط با قرآن نیازمند پیکره های مورد نیاز هستیم. به راحتی با امکاناتی که در بخش معجم صرفی فراهم شده میتوانید با ویژگیهای مد نظر و مورد  نیاز پژوهشتون پیکره قرانی تونو بدست بیارید.
البته خب چنین هدفی در این وبگاه مشخصا دیده نشده است. یعنی میشد با یکی دو تا دکمه اضافه، «ایجاد پیکره قرآنی» به امکانات معجم صرفی اضافه شود.
در حال حاضر شما فقط داده های پیکره رو در سمت چپ خواهید دید و باید انرا کپی و در فایل مدنظرتون جایگذاری کنید. و خب البته تغییرات مختصری جهت حذف اضافات انجام بدید.
همین هم خودش خیلی خیلی در وقت پژوهشگران صرفه جویی خواهد داد.
از همین معجم میتوانید مستقیما به تحلیلهای نحوی و تفسیری و…  در مورد هر آیه منتقل شوید. 
خلاصه این پایگاه پاتوق شما خواهد شد اگر در حال پزوهشهای قرآنی هستید.

وعلی الله فلیتوکل المتوکلون

یکی از سنتهای قدیمی حوزه «مباحثه» است.
اتفاقی فایل صوتی صحبتهای یکی از اساتید قدیمی حوزه آقایان رو شنیدم که میگفتند، قدیمها مباحثه یک چیز جدی بود و آدم همفکر و مخالف خودشو در مباحثه پیدا میکرد موضوعات مهم مطرح میشد خیلیها در همین مباحثه ها راه خودشونو از بقیه جدا میکردند، خیلی ها کتابهاشون در این جلسات جرقه میخورد و …..  الان فقط  دور هم جمع میشوند با هم درس میخوانند کتاب میخوانند… کتاب را که تنهایی هم میتوانید بخوانید!
گویا پیش از این در مباحثه ها «مساله» ها مطرح میشدند و چیزی شبیه مناظره واقعی بوده است، امروز اما در حد یک تکنیک یادگیری برای تحلیل و تثبیت مطالب کتابها انجام میشود در اغلب موارد.
بنده شخصا هیچ وقت جذب این مراسم (به زعم من بی معنا و فایده) مباحثه که در مدرسه اجباری بود نشدم و حتی فراری بودم. در هر مباحثه ای هم که به علت افتادن در چنگ قوانین مدرسه مجبور به شرکت میشدم همه عاصی میشدند و میرفتند شکایت میکردند که این را ما نمیخواهیم بیاید در گروه ما.  گاهی یکی دوتا مثل خودم از همه جا رانده را گروه میکردند تا با هم مباحثه کنیم… آنقدر با هم به ناکجاها سرک میکشیدیم که از مسیر تعیین شده کلا خارج میشدیم و گزارش جلسات مباحثه مان بیشتر نمره منفی میشد برایمان….
خلاصه این مراسم آموزشی برای من رنجی عمیق و بلای جان بود همیشه.
این حرفهای استاد را که شنیدم گویی داغ دلم تازه شد. آن سنت پژوهشی افتخار حوزه و منشاء فوران اندیشه است و این تکنیک آموزشی اتلاف وقت و عمر طلاب!
نظام آموزشی حوزه به جای اینکه ان سنت پژوهشی را برای جهان امروز صورتبندی کند و روشهای پژوهش را به میدان آن بیندازد و پژوهش را در آن پرورش دهد، آنرا به یک مراسم آموزشی وقت تلف کن تبدیل کرده است!
این همه بی هنری نمیتواند طبیعی باشد.
آیا کسانی ما را به سمت لغو و تهی شدن هل میدهند؟ 
(بعد تجربه های سال 1404 تا الان، و چیزهایی که درباره فعالیتهای صهیونیزم خوانده ام، ناخودآگاه ذهنم مدام تئوریهای توطئه پیش میکشد.)

والله اعلم