قبلترها در ریشه شناسی دو کلمه נשיס (نشیم: زنان، جمعِ אשה ) و کلمه   אנשיס  (اناشیم: مردان، جمعِ איש) کار کرده بودم. مسئله شلوغ پلوغ بود. 
دیروز کتاب «فرهنگ تطبیقی قرآن  و تورات» آقای دکتر عیوضی را تورق میکردم به ریشه أنث در این کتاب نگاهی انداختم. (متاسفانه عنوان بندی مدخلها رویه واحدی ندارد برخی عناوین به شکل ریشه آمده و برخی به شکل کلمه مشتق شده از ریشه، مثلا ریشه أنث با کلمه أنثی عنوان بندی شده. نمیدانم نکته اش چیست.)
متاسفانه ایشان بدون هیچ اشاره ای به چالشهای ریشه شناختی این 4 کلمه یک برداشت ضعیف را در کتاب مطرح میکنند و همه این کلمات را از ریشه أنث در نظر میگیرند که واقعا دچار اشکالات جدی است و شاهدها هم متاسفانه ضعیف است. مثلا در همریشگی ایش و ایشا به تعبیر استعاری تورات اشاره میکند.
در ریشه أنس هم متاسفانه بحثی در مورد این واژگان به میان نمیآورند.
به نظرم آقای عیوضی از سیر تحولات آوایی و مقایسه آنها در زبانهای سامی غفلت کرده اند وگرنه این امر میتوانست به هم آمیختگی ظاهری موضوع را روشنتر کند.
اما نتیجه ای که بنده چند سال پیش پس از برخوردن به چالشهای ریشه شناختی این دو واژه و مدتی گیجی و گنگی به ان دست یافتم این بود که کلمه אשה (زن) علارغم شباهتهای اولیه و بر خلاف تعبیر استعاری تورات از کلمه איש(مرد) گرفته نشده است. و این دو واژه اساسا از دو ریشه متفاوت هستند و به تبع جمعشان نیز همین است.
کلمه איש از ریشه سامی اولیه *ʾin(a)š-  یعنی همان أنس خودمان است. و کلمه אשה از ریشه اولیه  *ʾinṯ- یا *ʾanṯ-  (همان أنث).
ریشه شناسی در زبانهای اشتقاقی عامل بسیار کلیدی در معناشناسی واژگان است. بررسی ریشه های کهن و فرضی از جهت یافتن روابط بین زبانی و ترسیم تحولات اوایی و صرفی واژگان در طول تاریخ حائز اهمیتند. زیرا هیچ چیزی در زبان بدون سیر تحول نبوده است و برای فهم هر کلمه نیاز داریم یک سیر ترسیم کنیم وگرنه نقاط کور معناشناختی خواهیم داشت.  مطالعات قرانی هم از این امر مستثنا نیست.

والله اعلم

نکته:
آن علامت ستاره که اول آوانویسی ریشه میآید نشانه ریشه های بازسازی شده است. معمولا ریشه های نیاسامی یا نیاآفرو-آسیایی با همین ستاره آغاز میشود. بازسازی ریشه یعنی اینکه ریشه به صورت مستقیم از واژگان و کلمات موجود در کتیبه ها و آثار بدست نیامده بلکه با بررسیهایی شبیه مهندسسی معکوس توسط ریشه شناسان بازسازی شده اند. آن خط تیره آخر هم نشان دهنده این است که ریشه نیازمند پسوند یا تغییرات دیگر برای تبدیل به کلمه کامل است. گاهی برخی ریشه ها فاقد خط تیره آخر هستند یعنی ریشه به شکل یک کلمه کامل هم امکان دارد تحقق داشته است. حرف داخل پرانتز در ریشه، اشاره به یک آوای غیر قطعی دارد. که در برخی اوانویسی ها به شکل وی بزرگ به معنای مصوت متغیر میآید و در زبانهای مختلف به صورت a، i، یا حتی ə (شوا) ظاهر میشود. در اینجا من خود مصوت احتمالی را داخل پرانتز آوردم. یعنی اینطوری هم میشد بیاورم: *ʾinVš- 

اوضاع اجتماعی عجیبی شده است. پوشش نشانگان هویتی بسیار حساسی شده است که زنان  ما را دارد دسته بندی و هویت دهی میکند. البته همیشه در تاریخ پوشش چنین نقشی داشته است اما امروزِ ایران به نظرم به شکلی هیستیریک درگیر پوشش و این بعد «خط کشی کننده» آن شده است.
الان یک ماهی شده است که هر روز از خانه که بیرون می آیی، با یک «دیگری» جدید مواجه میشوی! یک دیگری جدید که تکه ای دیگر از لباس معمول این جامعه را از خود کنده است!
نمیدانم دقیقا  داریم به کجا میرویم. اما نحوه تعامل جمهوری اسلامی با عرف و مسایل فرهنگی اجتماعی، بخصوص مقوله پوشش همیشه پر چالش و پر مسئله بوده است. امروز پس از آنکه در بهبوهه جنگ، «دیگری» شمرده شده های پیشین در کنار انقلاب و جمهوری اسلامی ایستادند شاید بیشتر از هر زمان دیگری اشتباهات گذشته به روی ما طلبه ها آورده شده است.
آیا ما هویت زن مسلمان را  در پوشش فروکاستیم؟  حق اختیار و انتخاب او را ندیدیم؟  آیا در طراحی هویت زن مسلمان خطا کردیم؟ چه خطاهایی؟ اصلا طراحی کردیم یا همینطور بی برنامه تاختیم؟
حتی بگذارید کمی بنیادی تر بپرسم ….  حجاب دقیقا در سامانه هویت زن مسلمان کجا قرار دارد؟ آیا جزء و حتی رکن هویت است یا نشانه هویت؟
رابطه مفهوم فقهی حجاب با مقوله عرفی پوشش چیست؟
رابطه ارزش اخلاقی-فقهی عفت و حیا با آن دو (حجاب فقهی/ پوشش عرفی) چیست؟

و همه اینها را پرسیدم که بدانم دختر امروزی عاشق امام حسین و انقلاب و رهبر و نظام که نه چادر میپوشد و نه روسری و نه حتی مانتو (بی هیچ نمایش و آرایش و عریانی!) کجای هندسه  دین ایستاده است؟ آیا او «دیگری» است؟ اگر هست… با این دنیای پر از «دیگری» چه باید کنیم؟

و الله اعلم و علیه فلنتوکل!

یک نکته بسیار مهم که در مطالعه زبانشناختی جنسیت در قران به آن پی بردم و در  مطالعات ادبیات عرب بسیار جدی و مهم است، خلط بین «آوا» و «خط» است؛ خلط بین ماهیت زبان که گفتاری و صوتی است و صورت نوشتاری آن ….  خطای «حرف انگاری عناصر زبان»!
از بنیاد تا شاخ و برگهای مطالعات قرانی ما گاهی این خلط را میشود دید. وقتی از خودت میپرسی قرآن چیست؟ دقیقا با پاسخی آلوده به این خلط مواجه میشوی… همین آیات نوشته شده در این مجلد!
اما این مجلد چیست؟ صورت نوشتاری یک پدیده زبانی که 1400 سال پیش وقوع یافته است. اما این صورت نوشتاری کی بوجود امد و چگونه؟
پاسخ کاملا روشن میکند ما با 2 چیز مواجهیم. آن «پدیده آوایی» و این «محصول نوشتاری»! و این دو دقیقا در شدن و بودن خود بسیار متفاوتند. آن یک از «واج» (واحد آوا) و این یک از «حرف» (واحد نوشتار) تشکیل شده است.
وقتی اهمیت ماجرا را متوجه میشوید که به ریشه شناسی و تاریخ واژه ها میپردازید. به عنوان مثال تای مربوطه که در ادبیات عرب علامت مونث شناخته میشود فقط در اعمال اعراب تلفظ میشود و عملا در تحقق پدیده زبانی به خودی خود واقع نمیشود و به اقتضای دشواری وقوع اعراب بر الف تحقق میابد. وقتی در اغلب زبانهای سامی  علامت تانیث را الف میابید و در زبان عربی با تای مربوطه ناخوانا! هیچ به ذهنتان نمیرسد که این دو در واقع یک چیزند. چون یک آوای مشترک در تمایز مونث هستند. 
لذا بر اساس توجه به همین خلط و زدایش آن؛ شخصا مثلا در باب تانیث مخالف هستم که تای مربوطه علامت تانیث قلمداد شود بلکه همان الف (کوتاه (فتحه) یا بلند، مقصوره یا ممدوده) علامت تانیث در عربی است مثل دیگر زبانهای سامی. اما اعراب که درعربی هست و در دیگر زبانهای سامی به این شکل وجود ندارد، در موقعیتهای مختلف تلفظ متفاوتی را از این الف خلق میکند که به نظرم متناسب تر است این تای خلق شده در اعراب را در مقوله اعراب شناسایی کنیم نه در تصریف واژگان مونث. مقاله ای در باب علائم تانیث در عربی در حال چاپ دارم که این بحث را در آنجا مفصل مطرح کرده ام.
به نظرم در بسیاری مواردِ دیگرِ قرآن نیز حرف انگاری عناصر زبان در برابر آوا انگاری آن، موجب خطاهای شناختی ما شده است. این خطا با مطالعه تاریخی زبان قابل شناسایی و حل است. و صد البته بازبینی تئوریهای زبانشناختی عربی.

به نظرم شناخت در اندیشه اسلامی امروز در مرحله ای است که بیش از هر چیز باید مچ تناقضات و خلطها را در تئوری های فهم قران و اسلام بگیریم! کم هم نیستند… بخصوص در باب جنسیت.

والله اعلم

وقتی قران را با نگاهی تاریخی و زبانشناختی مطالعه میکنی، (که چاره ای جز این هم نیست و واقعا ادعای شناخت قرآن بدون فهم ارتباطات پیچیده زبان قران با همخانوده های تاریخی اش ادعای غیر قابل قبولی است) به ناچار به خانواده زبانهای سامی سرک خواهی کشید و چه بسا مهمان تاریخ پرطول و دراز ان خواهی شد.
این وسط یکی از زبانهای مهم و ریشه، زبان آرامی است که زبانهای مهمی همچون سریانی (زبان رسمی کلیسای شرقی) و زبان عبری (زبان اغلب کتب مقدس یهودی) از آن متآثر  بوده اند و برخی کتب مهم یهودی همچون زوهار و تلمود و برخی کتب مقدس دیگر به آرامی نوشته شده اند.
از آثار مهمی که به آرامی به دست ما رسیده بگذریم، ارتباط تاریخی زبان آرامی و با نیای باستانی زبان عربی و تاثیرات عمیق فرهنگ آرامی بر جغرافیای حیات قرآن، باعث میشود در مطالعه عناصر زبان قرآن مجبور به مراجعه به آن بشویم.
متاسفانه مطالعه زبانشناختی قران مجید و حتی مطالعات معناشناختی این کتاب مقدس در میان ما در حد بسیار بسیار ابتدایی و سطحی است و مراجعه به یکی دو کتاب معروف همچون مفردات راغب یا دیگر کتب لغت عربی برای خیلی ها پزوهش محسوب میشود!
شخصا در تحلیل جنسیت در زبان قرآن اهمیت مطالعه زبانهای سامی بالاخص آرامی را به خوبی دریافتم. به گونه ای که حتی در طبقه بندی جنس زبانی برای تحلیل خیلی عناصر و ارتباطشان با جنسیت مجبور شدم بارها و بارها تحلیلهای زبانشناختی زبانهای سامی را وارسی کنم و شگفت انگیز این که واقعا رمز گشایی خیلی پیچیدگی ها در زبان قران فقط با فهم تاریخی زبان قران و بررسی پیوندهای زبانهای همریشه ممکن بود.
من که خودم در پزوهشهایم به تنهایی و بدون استاد در دوران طلبگی در برهوت این زبانها با لنگ کفشی پاره سر کردم. حتی دریغ از یک اثر فارسی در این زمینه. اما الحمدلله یک دهه است که آثاری ترجمه و تالیف شده اند و کار را خیلی راحت کرده اند.

امیدوارم در حوزه کمی در این زمینه توجه و سرمایه گذاشته شود.

پایگاه جامع قرآنی از سامانه های تحت وبی است که مرکز پربرکت کامپیوتری نور آنرا ایجاد کرده است.

امکانات بسیار عالی برای هر گونه پزوهش در این وبگاه فراهم شده است. 
یکی از جذابترین ها امکان ایجاد پیکره های زبانی با ویژگیهای مورد نظر در بخش معجم صرفی است.
برای هر پژوهشی در ارتباط با قرآن نیازمند پیکره های مورد نیاز هستیم. به راحتی با امکاناتی که در بخش معجم صرفی فراهم شده میتوانید با ویژگیهای مد نظر و مورد  نیاز پژوهشتون پیکره قرانی تونو بدست بیارید.
البته خب چنین هدفی در این وبگاه مشخصا دیده نشده است. یعنی میشد با یکی دو تا دکمه اضافه، «ایجاد پیکره قرآنی» به امکانات معجم صرفی اضافه شود.
در حال حاضر شما فقط داده های پیکره رو در سمت چپ خواهید دید و باید انرا کپی و در فایل مدنظرتون جایگذاری کنید. و خب البته تغییرات مختصری جهت حذف اضافات انجام بدید.
همین هم خودش خیلی خیلی در وقت پژوهشگران صرفه جویی خواهد داد.
از همین معجم میتوانید مستقیما به تحلیلهای نحوی و تفسیری و…  در مورد هر آیه منتقل شوید. 
خلاصه این پایگاه پاتوق شما خواهد شد اگر در حال پزوهشهای قرآنی هستید.

وعلی الله فلیتوکل المتوکلون

یکی از سنتهای قدیمی حوزه «مباحثه» است.
اتفاقی فایل صوتی صحبتهای یکی از اساتید قدیمی حوزه آقایان رو شنیدم که میگفتند، قدیمها مباحثه یک چیز جدی بود و آدم همفکر و مخالف خودشو در مباحثه پیدا میکرد موضوعات مهم مطرح میشد خیلیها در همین مباحثه ها راه خودشونو از بقیه جدا میکردند، خیلی ها کتابهاشون در این جلسات جرقه میخورد و …..  الان فقط  دور هم جمع میشوند با هم درس میخوانند کتاب میخوانند… کتاب را که تنهایی هم میتوانید بخوانید!
گویا پیش از این در مباحثه ها «مساله» ها مطرح میشدند و چیزی شبیه مناظره واقعی بوده است، امروز اما در حد یک تکنیک یادگیری برای تحلیل و تثبیت مطالب کتابها انجام میشود در اغلب موارد.
بنده شخصا هیچ وقت جذب این مراسم (به زعم من بی معنا و فایده) مباحثه که در مدرسه اجباری بود نشدم و حتی فراری بودم. در هر مباحثه ای هم که به علت افتادن در چنگ قوانین مدرسه مجبور به شرکت میشدم همه عاصی میشدند و میرفتند شکایت میکردند که این را ما نمیخواهیم بیاید در گروه ما.  گاهی یکی دوتا مثل خودم از همه جا رانده را گروه میکردند تا با هم مباحثه کنیم… آنقدر با هم به ناکجاها سرک میکشیدیم که از مسیر تعیین شده کلا خارج میشدیم و گزارش جلسات مباحثه مان بیشتر نمره منفی میشد برایمان….
خلاصه این مراسم آموزشی برای من رنجی عمیق و بلای جان بود همیشه.
این حرفهای استاد را که شنیدم گویی داغ دلم تازه شد. آن سنت پژوهشی افتخار حوزه و منشاء فوران اندیشه است و این تکنیک آموزشی اتلاف وقت و عمر طلاب!
نظام آموزشی حوزه به جای اینکه ان سنت پژوهشی را برای جهان امروز صورتبندی کند و روشهای پژوهش را به میدان آن بیندازد و پژوهش را در آن پرورش دهد، آنرا به یک مراسم آموزشی وقت تلف کن تبدیل کرده است!
این همه بی هنری نمیتواند طبیعی باشد.
آیا کسانی ما را به سمت لغو و تهی شدن هل میدهند؟ 
(بعد تجربه های سال 1404 تا الان، و چیزهایی که درباره فعالیتهای صهیونیزم خوانده ام، ناخودآگاه ذهنم مدام تئوریهای توطئه پیش میکشد.)

والله اعلم

یک فرد یهودی در آیین دعای صبحگاهی یهودیان ( שַחֲרִית Shacharit)، یکی از برکت‌ها (براخوت) که در بخش בִּרְכוֹת הַשַּׁחַר (Birkot HaShachar) (برکت‌های سحرگاه) آمده، را میخواند و برای سه نعمت بزرگ از خدا تشکر میکند به این صورت:

בָּרוּךְ אַתָּה יְיָ אֱלֹהֵינוּ מֶלֶךְ הָעוֹלָם, שֶׁלֹּא עָשַׂנִי גּוֹי.
«سپاس تورا، ای پروردگار، خدای ما، پادشاه جهان، که مرا غیریهودی نیافریدی.»
בָּרוּךְ אַתָּה יְיָ אֱלֹהֵינוּ מֶלֶךְ הָעוֹלָם, שֶׁלֹּא עָשַׂנִי עָבֶד.
« سپاس تورا ، ای پروردگار، خدای ما، پادشاه جهان، که مرا برده نیافریدی.»
בָּרוּךְ אַתָּה יְיָ אֱלֹהֵינוּ מֶלֶךְ הָעוֹלָם, שֶׁלֹּא עָשַׂנִי אִשָּׁה.  (نویسه گردانی متن قرمز: shelo asni isha.)
« سپاس تورا ، ای پروردگار، خدای ما، پادشاه جهان، که مرا زن نیافریدی.»

اصلاحطلبهای دینی حدود تقریبا قرن 14 میلادی  (به شکل ویژه خاخام داوید آبودرهام)  که دیدند این فقط به درد مردها میخورد تغییراتی دادند و برای زنان به اصطلاح برکت دیگری را جایگزین آن فقره ضد زن کردند:
…. שֶׁעָשַׂנִי כִּרְצוֹנוֹ  «…. که مرا مطابق با اراده خود آفرید»

آبودرهام در تلمود می‌گوید:
«زنان نباید بگویند «שֶׁלֹּא עָשַׂנִי אִשָּׁה شلو عسنی ایشا» زیرا آنها زن هستند. به جای آن، بگویند: בָּרוּךְ שֶׁעָשַׂנִי כִּרְצוֹנוֹ barukh she’asni kirtzono» (متبارک باد آن که مرا مطابق اراده خود آفرید).

خلاصه آقایون یهودی هر روز صبح خدا رو شکر میکنند که زن آفریده نشدند و زنان هم شکر نمیکنند که زن آفریده شدند یا نمیگن ممنون که مرد آفریده نشدم. بلکه یک جور رضایم به رضای خودت اعلام میکنند! و در نهایت بار منفی برای «زن بودن» همچنان در بیرکوت هاشاخار مشهود است. البته برخی حاخامها این را مربوط به سختی زندگی زنان دانسته اند نه بدی یا چیز منفی دیگری که با توجه به قرار داده شدن زن در کنار غیریهودی و برده به نظر میرسه دفاع قابل قبولی نخواهد بود.

والله اعلم

(عبارات مهم را نویسه گردانی میکنم که تلفظشون راحتتر بشود.)

أَنا الَّذي سَمَتني أُمي حَيدَرَه
ضِرغامُ آجامٍ وَلَيثُ قَسوَرَه
عَبلُ الذِراعَينِ شَديدُ القِصَرَه
كَلَيثِ غاباتٍ كَريهِ المَنظَرَه
عَلى الأَعادي مِثلَ رِيحٍ صَرصَرَه
أَكيلُكُم بِالسَيفِ كَيلَ السَندَرَه
أَضرِبُكُم ضَرباً يَبينُ الفَقَرَه
وَأَترُكُ القِرنَ بِقاعِ جُزُرِهِ
أَضرِبُ بِالسَيفِ رِقابَ الكَفَرَه
ضَربَ غُلامٍ ماجِدٍ حَزوَرَه
مَن يَترُكِ الحَقَّ يَقوِّم صِغَرَه
أَقتُلُ مِنهُم سَبعَةً أَو عَشَرَة
فَكُلَّهُم أَهلُ فُسوقٍ فَجَرَه

اين قصيىده معروف منتسب به امیرالمومنین اسدالله الغالب علی بن ابی طالب است. خیییییلی حماسی است حتی از لحاظ آوایی، واقعا تن آدم به لرزه درمیاد! …. أكيلكم بالسيف كيل السندرة!!! أضربكم ضربا يبين الفقرة!!! با شمشير كيلت ميكنم چنان ضربه ای بهت میزنم که ستون فقراتت را آشکار کند!!!!

الحمدلله علی ولایته…..

خواندن کتاب : «Five Books Of Miriam: A Woman’s Commentary on the Torah – Voices of Foremothers and Daughters in Conversation with Jewish Tradition» را به همه کسانی که در مطاعات تطبیقی ادیان ابراهیمی در زمینه زنان کار میکنند پیششنهاد میکنم. متاسفانه ترجمه نشده است.

الن فرانکل در این کتاب تورات و تفاسیر ان را در ارتباط با زنان بررسی کرده است.  میریام، استر، دینا، لیلیت و بسیاری دیگر از زنان تورات را در گفتگو با دختران، مادران و زنان یهودی، گذشته و حال، قرار داده است. 

جنبه‌ های  مختلف زندگی یک زن یهودی ( کار، رابطه جنسی، ازدواج، ارتباط او با خدا و جایگاه او در جامعه یهودی و در جهان)  را به تورات عرضه کرده است، یا شاید برعکس تورات را به زندگی زنان عرضه کرده است.
خواندن کتاب  «پنج کتاب میریام»  به نظرم برای  کسانی که مطالعات تطبیقی ادیانی در زمینه زنان انجام میدهند مفید است. این کتاب سعی کرده است گفتگویی اثربخش بین زنان یهودی و سنت یهودی برقرار کند.
جالب است با آن همه چالشهای سنگین که در متن تورات با مسئله زنان وجود دارد نویسنده توانسته است واقعا گفتگوی مثبتی برقرار کند! کاری که متاسفانه ما با آن همه نقاط مثبت قرآن  مجید و فرصتهای طلایی هنوز انجام نداده ایم!
شاید متنش را در ایران پیدا نکنید.
اگر علاقه  داشتید به من پیام بدهید پی دی افش را برایتان بفرستم.