یک عبارتی در کتاب مقدس دواریم 20:19 آمده که تفسیر مفسران در موردش برایم خیلی عجیب آمد.
در این آیه که در مورد جنگ آست امده که وقتی به شهری حمله کردی همه چیز را نابود نکن!! و بعد عبارت عجیبی دارد:  כי האדם עץ השדה : زیرا که انسان درخت صحراست!
در  معنای «כי » اختلاف کرده اند اما مهمتر این است که جای مشبه و مشبه به را کلا عوض کرده اند و موضوع کل آیه را برده اند روی درختان!! در حالی که عبارت میگوید انسان درخت صحراست! و طبق ادبیات عبری، مبتدا موضوع سخن است… اما مفسرین اولا عبارت را از حالت تعلیل برای ماقبل خارج کرده اند وآنرا سوالی انکاری کرده اند و جای درخت و انسان را هم عوض کرده اند. یعنی گویا تورات گفته است… مگه درخت مثل انسانه که بکشیدش!!! 
من قبل اینکه تفاسیر را بخوانم برایم واضح بود که آیه دارد نوعی ترحم و توجه به ارزش انسانها را در  مورد مردمان شهرهایی که به ان حمله کرده اند بیان میکند… اینکه انسانها مثل درختان صحرایند که یا وابسته به سرزمینشان هستند یا  غنیمت و ارزشمندند پس قطعشان نکن!  برایم واضح بود آیه میخواهد جلوی ظلم و خونریزی ظالمانه را بگیرد!
اما راشی و دیگر مفسران  با کلی تکلف زبانشناختی و ادبی، برداشت کرده اند که آیه میگوید وقتی به شهرها حمله میکنی درختها را قطع نکن چون انها انسان که  نیستند که بگیری بکشیشان!!!
بگذریم….
عبارت כי האדם עץ השדה… واقعا زیباست.
و انسان واقعا همچون درخت صحراست! ارزشمند و غنیمت است…

والله اعلم

لطفا این دو تصویر را با هم مقایسه کنید!
یکی دختر آذربایجانی محجبه ای است که به علت حجاب از مدرسه اخراج شده و دیگری دختر ایرانی است که با شعار «زن، زندگی، آزادی» با جامعه خودش و ساختار قدرت در آن سر ستیز دارد!
حالت و میمیک چهره شان بیشتر از هر چیز توجهم را جلب میکند.
صورت دختر ایرانی را دقیق نگاه کنید احساس چهره را میبینید؟ (از آثار جراحی و آرایش و درآویختن با «بدن» خود بگذریم!)  گویا در یک ژست فرو رفته است… تلاش میکند تصویری شبیه به «از ما بهترانی»  که آنها را آزاد و باکلاس و خوشبخت میپندارد از خود خلق کند!
دقیقا با همین الگو در راه رفتن و حضور در جامعه هم آنها را در گوشه و کنار خیابانها میتوانید ببینید. در حس و حال خاصی هستند! حالی که در اجرای آرتیستهای کلیپهای موسیقی غربی میبینید… نحوه پوشیدن نحوه راه رفتن و حتی نحوه میمیک چهره و نگاه و ….. گویا میخواهند آنرا تداعی کنند و شبیه به ان آرتیستها باشند…
یک «حال» خاصی در روانشان جولان یافته است… بی حجابی و پوشش های خاص هم بخشی از آن ابزاری است که این حال را حمل میکنند…
شیفتگی به این «حال» و تلاش برای حاکم کردنش در حیات خود، با انباشتی از تصویر و تجربه و روایت در دورن یک انسان میتواند خلق شود. 
این دختران در یک جهان فانتزی که از واقعیت حیاتشان فرسنگها فاصله  دارد زندگی میکنند بر خلاف آن دخترک آذربایجانی که با یک پدیده عینی واقعی در زندگی اش دست و پنجه نرم میکند. هیچ فیگور و ژستی در چهره و تصویر دخترک آذربایجانی نمیبینید جز یک احساس شکایت… چون در متن واقعیت دارد زندگی میکند. برخلاف آن دختر ایرانی که در مقیاسی گسترده هم تکثیر شده اند. دختر ایرانی با تمام چهره اش و تصویرش و بدنش و… میخواهد یک «بودن» خیالین را نمایندگی کند! معلق در فضایی فانتزی دارد خلسه میکند، اعتراض میکند، مبارزه میکند!!… اما در واقعیتِ عینی، عملا و به معنای دقیق کلمه  در حال خودزنی است!! با تامین کنندگان نان و امنیت و بقاء خویش گلاویز است. 
به گمانم ایران و زنان و دخترانش، بزرگترین پروژه روانشناختی-اجتماعی جهان است اکنون!!! … 
نمیدانم شاید چیزی شبیه جنون در «جنسیت» ایرانی رخ داده است!

والله اعلم وعلیه نتوکل

وقتی در مورد دین یا یک آموزه دینی پژوهش میکنید، ان هم با رویکرد تطبیقی بین الادیانی؛ چاره ای جز یادگیری زبانهای باستانی مورد نیاز ندارید.
دانشجویان و پژوهشگران مطالعات تطبیقی ادیان ابراهیمی وقتی این حرف را میشنوند وحشت میکنند چون زبانهای زیادی در متون مقدس به کار رفته اند.
خب از این وحشت باید عبور کرد. در دوره دکتری مهم تز و رساله شماست و مسئله ای که در رساله تان قرار است حل کنید. بر اساس آن مسئله باید ببینید کدام زبان را باید به شکل جدی و تخصصی پیگیری کنید.
در این نوشته میخواهم کمکی کنم از سردرگمی در مورد زبانهای باستانی مورد نیازتان دربیایید.
اول بر اساس سنتهای دینی ای که پاسخ مسئله تان در دل آنهاست باید یک تصویر دقیق از مسئله تان داشته باشید تا بتوانید منابع اصیل پژوهشتان را شناسایی کنید.
* وقتی مطالعه شما بین اسلام و یهودیت است شما بسته به مسئله پژوهشتان با یکی از زبانها/لهجه ها باستانی زیر (غیر از عربی) درگیر خواهید بود:
1- عبری کتاب مقدس (اگر مسئله پژوهش شما زبانشناختی یا تفسیری در ارتباط با محتوای کتاب  مقدس است)
2- عبری میشنایی  (اگر سنت تانائیم در منابع شما مهم هستند، اگر خود میشنا و تورات شفاهی در مسئله شما موضوعیت خاص دارد، اگر مطالعات هالاخایی(فقهی) دارید…..)
3- آرامی کتاب مقدس (اگر رویکرد زبانشناختی یا تفسیری در مورد خود کتاب مقدس دارید…)
4- آرامی تلمودی (اگر اندیشه حکما/فقهای متقدم نظام اندیشه یهودی در مسئله شما نقش اصلی را دارد، اگر خود متن تلمود را قرار است مطالعه کنید، اگر مکتب هیلل و شمای و.. را میخواهید مطالعه کنید و…. )
5- آرامی زوهر (اگر خود متن زوهر برای شما موضوعیت دارد، اگر کابالای زوهر را کار میکنید…. )
برخی زبانها یا لهجه ها را هم باید حواستان باشد و کلیاتشان را بدانید چون در مطالعه متون ممکنه واقعا اذیتتون کنند، مثلا ییدیش و لادینو! که عبری های دیاسپورای یهودی بوده اند و  در برخی متون واقعا گیج کننده میشوند. 
** وقتی مطالعه شما بین مسیحیت و اسلام است:
1- یونانی هلنی (اگر متن اولیه اناجیل در مطالعه شما موضوعیت دارند و نگاه زبانشناختی و تفسیری در باب اناجیل دارید…)
2- لاتین باستان (اگر اندیشه آبای کلیسای را مطالعه میکنید، در اغلب دوره های اندیشه مسیحی زبان لاتین را لازم خواهید داشت. شخصا فکر میکنم مسیحیت را جز با زبان لاتین نمیشود خوب فهمید!)
3- آرامی پشیتایی (سریانی) (اگر متن پشیتا و سنت کلیسای شرق/نسطوری را مطالعه میکنید، اگر متونی مثل تفسیر ایشوع داد را میخواهید کار کنید و ….)
4- عبری کتاب مقدس (این زبانو کلا نمیتونید ازش فرار کنید و حتما یک جایی یقه تان را میگیرد!)
مهمترین عامل در نیاز شما به زبانهای باستانی مسئله ای است که بناست محور تخصص شما در این حوزه گسترده باشد و همچنین متونی که برای فهم ان مسئله باید به انها مسلط شوید. هیچکس نمیتواند به همه این عرصه تسلط 100 در 100 داشته باشد. میراث 3 هزار سال بشر است! پس باید بدانید شما دنبال چه هستید و خود را برای یافتنش مجهز کنید.
یک تصویر کامل هم از تاریخ تحولات آوایی و نحوی و صرفی زبانهای سامی باید داشته باشید. و اتیمولوژی سامی را هم تا حدودی بدانید.

ناله نامه:
پیشنهاد میکنم پیش از ورود به دوره دکتری حوزه تخصصی مورد علاقه تون را کاملا مشخص کنید و با سردرگمی و بی هویتی پژوهشی وارد دکتری نشوید هرگز! اگر تز و مسئله درست درمون ندارید اصلا وارد دوره دکتری نشوید. به خاطر مد یا شغل خواهش میکنم درس نخوانید (البته رشته های علوم مربوط به دین، بقیه رشته ها فرق میکنند) … این سیاه لشکر بی مسئله!! که دانشگاهها و حوزه های ما را پر کرده اند (از استاد و ودانشجو!)  فقط هوای مراکز علمی را مه آلود کرده اند و هزینه های نهاد دانش را به شکل سرسام آوری بالا برده اند…. 
باور کنید دوختن یک بلوز ساده، یا چیدن آجرهای یک خانه و بالابردن دیوارهایش، یا پختن یک قرص نان، یا رساندن یک انسان از مبدئی به مقصدی،…. یا هزاران شغل دیگر  گاهی خیلی خیلی ارزشمندتر از نوشتن 100 (مثلا) مقاله در مجلات (مثلا) علمی است! هر چند با لیستی از این مقالات ممکن است بتوانید دکانی در دانشگاهی برای خودتان گیر بیاورید چون متاسفانه 99 درصد دانشگاههای ما الان نظام حفظ و انتقال اطلاعات هستند نه دستگاه تولید علم!
…. اما نکنید! به علم قسمتان میدهم اگر مسئله علمی ندارید … نکنید این بازارگرمی های بازاری را. اغلب این مقالات فقط برای ارضای بیماری تنبلی است که به جان جامعه علمی ما افتاده و کسی حاضر نیست به متون اصلی و کتاب مراجعه کند و با چند مقاله حس کاذب دانایی را  در خود خلق میکند. 
بگذریم….  اگر هم قرار است واقعا کار علمی و پژوهشی کنید… خواااااهشمندم به لوازمش پایبند باشید، مثلا واقعا واقعا نمیتوانید بدون دانستن زبان تخصصی و خواندن خود متن تورات و متون یهودی حتی یک جمله  در مورد یهودیت بگویید!! همچنین مسیحیت. مضحک است کسی مثلا رشته دین شناسی خوانده اما به هیچ زبان تخصصی ادیان آشنا نباشد! یا بدتر متخصص یهودیت یا مسیحیت باشد اما عبری و سریانی نداند! مثل این میماند که کسی متخصص قران و حدیث باشد اما عربی بلد نباشد!
  انگلیسی بلد بودن خیلی به شما سرعت میدهد بخصوص در آموختن زبانهای باستانی. اما حقیقتا هیچ داده دست اولی قرار نیست به شما بدهد.  شاید هیآت جذب دانشگاهها را گول بزند و چند صباحی شما را دانشمند نشان دهد! اما واقعا کافی نیست و حتی در بعضی از رشته ها اصلا جزو اولویتها هم نیست!… پس اگر حتی انگلیسی را مثل بلبل حرف میزنید، در زمینه مطالعه ادیان، اصلا خیالتان راحت نشود، حداقل یک زبان باستانی ادیان رو یاد بگیرید!
یک نکته مهم دیگر اینکه عربی الان و یا حتی عربی کلاسیک پسا اسلام را بلد بودن هم گولتان نزند… باید عربی پیشا اسلام را بفهمید وگرنه قران و حتی حدیث را به خوبی درک نخواهید کرد.

والله اعلم

دو سال پیش کتابی چاپ شد توسط انتشارات دانشگاه ایندیانا که هم برایم جالب بود و هم غم انگیز. 
کتاب  Paths Made by Walking: The Work of Howzevi Women in Iran توسط دکتر آمینا تواسیل (Amina Tawasil)، بانوی فیلیپینی که در دانشگاه کلمبیای آمریکا کار میکند چاپ شد. ایشون ظاهرا کاملا به فارسی مسلط است.
کتاب «راههای ساخته شده با رفتن: کار زنان حوزوی در ایران!» ، یک مطالعه قوم‌نگارانه روی زنان طلبه ایران بعد از انقلاب است که بر اساس بیش از یک سال کار میدانی در تهران نوشته شده و در سال 2025 برنده جایزه طلای Foreword INDIE در مطالعات زنان شده.
آنچه این کتاب تصویر میکند به نظرم قابل تامل است. 
نکته اول اینکه زاویه دید کتاب کاملا در جهت ارزیابی ساختار قدرت است. یعنی حوزه های علمیه خواهران را مثل سامانه تولید عناصر قدرت برای انقلاب اسلامی میبیند یعنی تصویر این است که انقلاب برای تربیت نیروی انسانی برای خودش این قشر را حمایت کرده است. سعی میکند نشان دهد که چگونه آموزش علوم اسلامی، برخی از زنان را به موقعیت‌های قدرتمندی در ایران رسانده است؛ از جمله ارتباط نزدیک با رهبر معظم انقلاب و رئیس قوه قضائیه تا عضویت در سازمان بسیج و…. 
یک نکته مهم دیگری که مطرح میکند پارادوکس «پنهان‌ماندن» در نظام حوزه خواهران است!…  یعنی با وجود قدرت‌یابی، زنان طلبه اغلب ترجیح می‌دهند «پنهان» بمانند یا رویه‌هایی را دنبال کنند که در حواشی ساختار قدرت باشند و بیشتر مثل پتانسیلهای اجتماعی عمل کنند.
تواسیل در این کتاب نشان می‌دهد که زنان طلبه تفسیرهای پیچیده‌ای از باورهای خود دارند و هویت زنانه‌ای را بازتولید می‌کنند که لزوماً با خواسته‌های جهانی برای «شناخت، خودمختاری و رهبری» همسو نیست و جریانی خلاف جریان فعالین زنان در دیگر جوامع را دنبال میکنند. یعنی کسب قدرت برای خودمختاری و رهبری که در دیگر فعالین زنان در جهان دیده میشود در زنان طلبه وجود ندارد.
این کتاب اصلا وارد بحث نظام حوزه علمیه و جایگاه زنان در این ساختار هزار ساله نمیشود. برعکس ایشون، خانم کیکو ساکورای  استاد دانشگاه واسدای ژاپن که حدود 10 سال قبلتر در 2012، مقاله ای در زمینه زنان حوزوی ایران در یک مجموعه منتشر کرد به طور جدی روی جایگاه حوزه خواهران در نظام حوزه بحث میکند. مقاله (Shi’ite Women’s Seminaries in Iran: Possibilities and Limitations) رو حتما بخونید. وقتی خانم ساکورای این مقاله را داشت مینوشت تا حدودی در جریان جستجوهایش بودم. 
این مقاله که اولین اثر بین المللی در زمینه حوزه های خواهران است نکات خیلی مهمی را بیان کرده است. که مهمترین آنها گسترش کمی + محدودیت کیفی است. یعنی او اشاره کرده است که برخلاف نظام حوزه های آقایان، اجتهاد و تربیت مجتهد علوم دینی، هدف اصلی حوزه های خواهران نیست بلکه تربیت مدرس و مبلغ هدف است. 
پارسال از دوستی شنیدم خانم فاطمه صادقی دارد روی حوزه علمیه زنان ایران کار میکند. قرار بود گفتگویی هم بر قرار شود اما نمیدانم چرا نشد.
کاش خودمان هم در همین حد در مورد خودمان پژوهش میکردیم!!
    
مقاله ای که گفتم در صفحه 122 مجموعه «زن، اسلام و آموزش در ایران» توسط راتلج چاپ شده.
کسی اگر متن اینها رو میخواد به من پیام بده. 

والله اعلم وعلیه نتوکل

در ادبیات زبانهای سامی مشهور است که جنس پیش فرض در این زبانها مذکر است. اما به نظرم یک سوء فهم جدی اتفاق افتاده است. آنچه اسمش را الفاظ مذکر میگذارند در واقع هم نماینده عموم است و هم نماینده مذکر!
خب پرسش مطرح میشود کدام یکی از این دو پیش فرض است؟ مذکر یا عموم؟ من در جلد اول کتاب «ساختار جنسیتی زبان قران و تعاملات فرازبانی» که عناصر و  مفردات ساختار جنسیتی زبان قران را بررسی کرده ام، نشان داده ام که عموم و حتی لابشرط جنسیتی، با مفهوم بی نشان جنسیتی در نظریه نشانداری تطابق  دارد نه مذکر؛ زیرا مذکر در این الفاظ با مارکرهای معنوی نشاندار است. 
کل این واقعیت، یک شمشیر دو لب در ارتباط با مسایل و حقوق جنسین است. هم در مورد زنان و هم مردان. در مباحث فمنیستها همیشه شنیده ایم که تذکیر الفاظ عموم به نفع مردان و در خدمت نادیده انگاری زنان و به حاشیه راندن آنها بوده است. اما من زاویه  دیگری را هم میبینم. اینکه جنبه های حمایتی ای هم در این ساختار برای زنان میشود شناسایی کرد. این ساختار مردان را سیبل تنشها و جریانهای خشن اجتماعی میسازد و بار دشواری های حیات انسانی را بر دوششان انداخته است و زنها در پرتو نامرئی بودگی در این ساختار قادر به یافتن حاشیه امن اجتماعی بوده اند کما اینکه اصل نامرئی بودگی برای بیننده خارج از گود شاید تحقیر آمیز باشد. فکر میکنم فمینیستها در ترسیم ظلم تاریخی به زن گاهی واقعیت زیستی زنان را نادیده گرفته اند. هر چند اراده و اختیار امری نیست که انسانی بتواند آن را از خود سلب کند و به  دیگری ببخشد و این امری است که توسط امر اجتماعی در طول تاریخ از زنها سلب شده است. اما این پدیده همیشه آسیب به زن نبوده است. کما اینکه در مورد کودکان نیز این امر صادق است ما بزرگسالان به شکل گسترده و غالبی، اختیار و اراده کودکان را سلب یا محدود میکنیم و این اگر چه ممکن است در خیلی موارد ظلم و خشونت به نظر برسد اما در نهایت برای حفظ مصالح کودکان چاره ای جز آن نیست… زیرا کودکان قادر به حفاظت از خودشان نیستند. لذا سلب اختیار و اراده اگر چه به خودی خود زشت و غیر اخلاقی و ظلم به نظر میرسد اما در مورد کودکان همه آنرا توجیه کرده ایم. آیا زنان نیز در طول تاریخ خیات بشر در چنین موقعیت زیستی ضعیفی نبوده اند؟؟ و حتی در برخی حوزه ها همچنان در چنین موقعیت ضعف ناشی از ساختار بیولوژیکی جنس ماده نیستند؟
به هر حال، به نظرم مطالعه جنسیت واقعا واقعا واقعا نیازمند ذهنی تیز برای رهایی از پیش فرضهاست. و کاری بسیار سخت است که انسان تجربه جنسیتی زیسته ی خود را کنار بگذارد.
بگذریم!
آنچه من یافته ام این است که؛ عموم در زبان قران جنس پیش فرض است نه مذکر، شاید زیرا قران مدام با انسان«ها» سخن گفته است. اما میتوان این الگوی زبانشناختی را در کل زبانهای سامی شناسایی کرد. شاید بگویید عموم فراجنسیتی نیست آنگونه که به نظر میرسد. عموم همواره در قبضه مردان بوده است. خب این رابطه تنگاتنگ زبان و واقعیت عینی را نمیتوان انکار کرد لذا به نظرم نمیتوان فارغ از واقعیتهای زیستی-اجتماعی جنسیت را چه در ذهن و چه زبان بشر مطالعه کرد.

والله اعلم وعلیه نتوکل

حنا مخفف سه فرمان ویژه زنان یهودی است که از اول نام سه فرمان ( חלה (حلا)، נדה (نیدا)، הדלקת (هدلکات) ) گرفته شده است. طبق تعالیم حباد این سه فرمان، ستون‌های زندگی یهودی و میراث معنوی زن یهودی محسوب می‌شوند.
متن میشنا شبات2:6 میگوید: «زنان در هنگام زایمان به خاطر سه گناه می‌میرند: به خاطر اینکه در  نیدا، حلا و روشن کردن شمع (شبات) دقت نمی‌کنند.» 
- واژه נִדָּה از ریشه عبری נ-ד-ה به معنای «جدا شدن، دور شدن» است. این اصطلاح به دوره‌ای گفته می‌شود که زن در آن به دلیل خونریزی قاعدگی یا نفاس، از نظر شرعی «ناخالص» محسوب می‌شود و باید از تماس فیزیکی با همسرش پرهیز کند. هر گونه تماس او یا وسایلش با دیگران موجب نجاست انها میشود. پس از پایان دوره نیدا، زن باید در «میکوه» (מִקְוֶה )، یعنی حوض آب زنده (باران یا چشمه)، غسل کند تا به حالت طهارت برگردد.
- واژه חַלָּה به معنای «قرص نان» یا «کیک» است. این فرمان به جدا کردن تکه‌ای از خمیر هنگام پخت نان اشاره دارد که به کاهن (کوهن) داده می‌شد اما امروزه چون معبد وجود ندارد و کاهنان در حالت طهارت نیستند، این تکه خمیر سوزانده می‌شود.
הדלקת  هم به فرمان روشن کردن شمع‌ها پیش از غروب آفتاب در روز جمعه برای ورود به شبات و  اعیاد یهودی اشاره دارد. حداقل ۱۸ دقیقه پیش از غروب آفتاب در روز جمعه. زن پیش از ازدواج یک شمع و پس از ازدواج حداقل دو شمع روشن می‌کند. شمع‌ها نماد تورات و روح انسان هستند و نور و قداست را به خانه می‌آورند. (ظاهرا غروب جمعه ها همه جا یه خبری هست!)

پ.ن:
1- تعالیم حباد به مجموعه‌ آموزه های دینی یکی از شاخه های جنبش حسیدی اشاره دارد که توسط ربی شنیور زلمان اهل لیادی در قرن هجدهم میلادی بنیان‌گذاری شد. حباد خودش یک سرنام است که از حروف اول سه کلمه חָכְמָה (حکمت) + בִּינָה (فهم) + דַּעַת (دانش) ساخته شده است. این سه مفهوم، در کابالا به عنوان سه جلوه‌ی نخست از سفیروت (صفات الهی) شناخته می‌شوند و «حباد» بر نقش عقل و تفکر در زندگی دینی تأکید دارد.
2- در تانیا תַּנְיָא کتاب اصلی این فرقه حسیدی، آمده که ارواح غیر یهودیان از کلیپوت (קְלִיפּוֹת) یعنی قشرها و پوسته های ناپاک ساخته شده است و هیچ خوبی ای در آنها نیست. لذا نه حق خواندن تورات را دارند و نه گرویدن به یهودیت!!
در کابالای لوریایی (غیر از کابلای زوهر است)، «کلیپوت» به پوسته‌های ناپاک یا قشرهای ظلمانی اشاره دارد که پس از « שבירת הכלים شِویرات هَکِلیم» (شکستن ظرف‌ها) در جهان باقی ماندند. بر اساس این اسطوره‌، ظرف‌های الهی (کلیم) که نور را در خود داشتند، شکستند و قطعات آن‌ها در اعماق جهان مادی پراکنده شدند. این قطعات، کلیپوت نامیده می‌شوند.
کلیپوت خودش دو نوع دارد که یکی خنثی و دیگری ناپاک (تمئا טְמֵאָה) است روح غیریهودیان ازین کلپوت تمئا ساخته شده است!


والله اعلم

پژوهشکده مطالعات زن و خانواده دانشگاه ادیان و مذاهب برگزار می کند.
📙نقد پیش از چاپ کتاب
«ساختار جنسیتی زبان قرآن و تعاملات فرازبانی / جلد۱: سطح مفردات»
✏️نویسنده و ارائه دهنده: دکتر بتول سادات بنیادی ، مدیر گروه جنسیت و مطالعات اسلامی پژوهشکده مطالعات زن و خانواده دانشگاه ادیان و مذاهب
🎤ناقدین:
🔹 دکتر احمد محمدی نژاد پاشاکی، استادیار گروه عربی دانشگاه گیلان
🔹 دکتر سید حسین سیدی، استاد و مدیرگروه زبان و ادبیات عربی دانشکده ادبیات دانشگاه فردوسی مشهد

⏰ پنجشنبه 9 مهرماه ۱۴۰۵ - ساعت ۱۰:۰۰ تا ۱۲:۰۰)
🏫 مکان: دانشگاه ادیان و مذاهب/ ساختمان شهید بهشتی/ پژوهشکده مطالعات زن و خانواده

به صورت حضوری و بر خط
• لینک: https://el.urd.ac.ir/lms/m/903
• ورود به جلسه:22

به نظرم مهمترین چهارچوب در باب حجیت، در فقه یهودی ذیل دوگانه ربانی/توراتی که رامبام ارائه کرد مطرح شده است. البته خود مفهوم حجیت آنطور که در فقه اسلامی تئوری پردازی شده در فقه یهودی تحلیل نشده است. اما مقوله حجیت به هر حال مطرح بوده است. 
اولین بار رامبام (موسی بن میمون صاحب دلالة الحائرین) دو وصف ربانی (دِربّانان - דְּרַבָּנָן) و مقابل آن «توراتی» (دِأورایتا - דְּאוֹרַיְתָא) را در نشان دادن تفاوت حجیت این دو نوع داده در اندیشه یهود مطرح کرد. 
دِربّانان (דְּרַבָּנָן) یعنی «از خاخام‌های ما» و  دِأورایتا (דְּאוֹרַיְתָא) یعنی «از تورات». 
رامبام در «کتاب فرامین» (اصل دوم) میگوید اگر حکم در تورات نوشته شده باشد یا از طریق میدراش از متن استخراج شود، دِأورایتا است اما اگر حکم در تورات روشن نشده باشد و مفسران درباره‌ی آن سخن نگفته باشند، آن حکم دِربّانان است، زیرا هیچ نوشته‌ای وجود ندارد که بر آن دلالت کند. حجیت احکام توراتی از احکام ربانی بیشتر است. احکام توراتی غیر قابل تغییر و احکام ربانی قابل تغییرند گرچه هر دو الزام آور هستند. 
نکته مهم اینکه رامبام دارد در مورد  متن حکم حرف میزند که از کجا میآید. رامبام به وضوح میگوید احکامی که از طریق ۱۳ میدوت استخراج می‌شوند، حتی اگر توسط خود حضرت موسی هم انجام شده باشد، در شمارش ۶۱۳ فرمان تورات گنجانده نمی‌شوند و ماهیتاً دِربّانان محسوب می‌شوند.
رامبام بعدا در مقدمه اثر دیگرش شرح میشنا (پیروش همیشنا) اقسام احکام توراتی و ربانی را توضیح میدهد الان یادم نیست اسامیشونو. فقط یادمه 3 قسم توراتی و دو قسم دربانان قائل بود. خودتون برید پیدا کنید! یا شاید بعدا برم جزئیاتشو ببینیم بنویسم اینحا.
به هر تقدیر!
یکی از تفاوتهای بنیادین در استنباط در فقه اسلام و یهودیت را در اینجا میشود به وضوح دید. در اسلام ما یک ادله ای داریم که فقیه با تمسک به انها حکم الهی را کشف میکند و متن دینی خودش جزو این ادله است. اما در فقه یهود همه چیز در متن خلاصه میشود و این متن مجموعه تمام هویت وحیانی و غیروحیانی یهودیت است. رامبام برای اولین بار به تفاوتهای ماهوی اجزاء این متن اشاره میکند. یا خدا آن متن را ایجاد کرده یا ربی ها.
در اسلام وحی به شکل واضح مرزبندی شده و دارای بعد زبانی به عنوان منبع اصلی اسلام مطرح است. تلاشهای انسانی برای درک وحی و دریافت احکام الهی از آن با حفظ ماهیت بشری خود ابعاد معرفتی و عملی دین را تبیین میکنند. تلاشهایی که بسیار نظاممند و تئوری پرازانه است و خود از سنخ علم و پرورش دهنده علوم بوده است.
به همین دلیل است که اسلام گویا با کل جو حیات انسانی منطبق شده است و خود حیات انسانی شده است. اما یهودیت در جملات توراتی و ربانی (تفاسیر طبقات مختلف حکمای یهود) خلاصه مانده است. لذا تفاوت تعامل اسلام با علم (دانش بشری) با تعامل یهودیت با علم اینقدر بنیادین و اساسی است. اسلام علم را در  خود هضم کرده است اما یهودیت خود را رقیب علم یافته است. (مسیحیت هم جزوی از یهودیت است در این عرصه.)
والله اعلم وعلیه نتوکل


پ.ن:
1- دو ترکیب  דְּרַבָּנָן (دِربّانان)  و  דְּאוֹרַיְתָא (دِأورایتا) عبری نیستند، آرامی هستند؛ آرامی تلمودی که با آرامی پشیتایی (سریانی کلاسیک) که سنت کلیسا را انتقال داده فرق میکند. علاوه بر تفاوتهای صرفی و نحوی، آرامی تلمودی با خط مربعی عبری نوشته میشود برخلاف آرامی پشیتایی که خط سریانی دارد. 
2- با تجربه ای که ار خوانش متون دینی اسلام و یهودیت و مسیحیت تا کنون داشته ام به این نتیجه رسیده ام که اسلام حتی یهودیت و مسیحیت را نیز میتواند در خود هضم کند!… به نظرم با توسعه دانش دین شناسی تاریخی، به طور خیلی طبیعی و فرمال!! یهودی اصیل و مسیحی اصیل گوهر دین را در چهارچوب اسلام خواهد یافت!
3- شخصیت رامبام (ربی موسی بن میمون) که مشترک بین جهان اسلام و یهودیت است خیلی جذاب و پیچیده است. شخصیتی که در عصر طلایی اسلام میزیسته و با اندیشمندان مسلمان رابطه علمی جدی داشته است و حتی او را میتوان یهودی اسلامیزه شده دانست!! مطمئنم اگر ان عصر ادامه میافت دنیای بشر امروز جور دیگری بود!… مغولها ظلم بزرگی به بشریت کردند.
4-  تطبیق مفاهیم اصولی در مباحث فقهی اسلام و یهودیت هم خیلی جذاب و به نظرم ضروری است هم خیلی خیلی سخت و پیچیده. اینکه فقهای این دو دین چطور دین را فهمیدند و حکم شرعی را تبیین کردند. مثلا همین مفهوم کلیدی «حجیت» در فقه اسلامی به عنوان ابزاری مفهومی برای ساماندهی خود پدیده استنباط حکم به کار رفته. اما در یهودیت جز در همین مجال اندکی که رامبام مطرح کرده و مخالفش رامبان در هساگوت نقدش میکند، در ادامه بیشتر به سمت توجیه و اقناع فرمانپذیری از نظام روحیانیت یهود پیش رفته و از بستر تئوری فهم دین و استنباط حکم شرع خارج شده. به همین علت شما اگر با کلید واژه حجیت، در متون یهودی سرچ کنید به اصطلاح «סמכות חכמים» سمخوت خخائیم برمیخورید یعنی اقتدار حاخام ها! که ذیلش پاسخ به این سوال داده میشود که چرا حرف حاخامها حجیت دارد یعنی لازم الاطاعه است؟ و آن بحثهای بنیادین روش شناسی استنباط ذیل این پرسش و پاسخ  گسترده و پردامنه  ممزوج و هضم شده. لذا باید بسیار تلاش و تفسیر و تحلیل کنید تا بتوانید با بحثهای بسیار پیشرو مفهومی اصول فقه خودمان تطبیق کنید. (بخوانید و ببینید اسلام چه سطح بسیار بسیار متفاوتی از دینداری خلق کرده است… واقعا بی نظیر و بسیار پیشرو است.)

یکی از مشکلات جدی ما در مطالعات اسلامی، تشتت گسترده نگاه اهل نظر در باب روشهای تحقیق کیفی است.
مثلا یک طرح پژوهشی که به گروه ارسال میشود و به داوران متعدد میفرستیم یکی از مهمترین مشکلاتی که بر سر داوری طرح بروز میکند تشتت آراء بر سر روشهای تحقیق کیفی است که برخی پژوهشگران مطرح میکنند.برخی اساسا به کلی منکر استفاده از روشهای تحقیق کیفی در مطالعات/علوم اسلامی هستند و برخی بی مهابا و بی دقت این روشهای را به ظاهر به کار میگیرند.
شخصا معتقدم اساسا پژوهشهای اسلامی بدون به کار گیری تکنیک های کیفی ممکن نیست و حتی سنتی ترین اندیشمندان ما عملا دارند از تکنیکهای کیفی استفاده میکنند. اساسا پژوهشهای اسلامی ماهیتا پزوهشهای کیفی هستند.
اما فرمولهای موجود در پکیجهای آماده روشهای کیفی که در جامعه علمی ما وجود دارد عملا چیزی است که در غرب برای مطالعات اجتماعی طراحی شده اند و متاسفانه به همان شکل ترجمه شده و به اکادمیهای ما آمده اند. کاربست انها در مطالعات اجتماعی چندان مشکلی ایجاد نمیکند اما در مطالعات اسلامی و قرانی و حدیثی منطقا نمیتوان آنها را به کار برد. زیرا رابطه سوژه و ابژه در پژوهشهای اجتماعی به طور کلی با رابطه سوژه و ابژه در مطالعات اسلامی متفاوت است.
سوژه و ابژه مطالعات اجتماعی در محیطی همزمانی زیست میکنند اما در مطالعات اسلامی سوژه و ابژه در ناهمزمانی های پیچیده و متعدد هستند و اصلا مسئله در این دو حوزه از دو سنخ متفاوت است.
متاسفانه افول دانش روششناسی در فضای علوم و مطالعات اسلامی، و مقاومت برخی از سنتیها نمیگذارد مسائل روش شناختی ما به خوبی و با تفاصیل فنی دقیق، طرح و بررسی شوند. والا فقط کافی است مثلا تکنیکهای آیت الله مددی را در مطالعه تاریخی بررسی کنید تا ببینید به چه وضوحی انواع تکنیک های کیفی را به کار میگیرند هر چند نامی بر انها نمیگذارند.
و متاسفانه عده ای روی کلمه روش تحقیق و روشهای کیفی آلرژی پیدا کرده اند و صرفا به علت وارداتی بودن این عناوین، مسمای آنها را نکاویده رد میکنند.
امروز در مورد امکان کاربست روش گراندد تئوری در مطالعه تاریخ انگاره های اسلامی با یکی از اساتید به اختلاف خوردیم.
برخلاف آن استاد بزرگوار معتقدم اتفاقا تاریخ انگاره ماهیتا پژوهشی کیفی و از سنخ گراندد تئوری است اما با حفظ تمایزها و تفاوتها با تئوری های بومی غربی آن. 
فرصت کردم بیشتر خواهم نوشت از این مهم.

والله اعلم وعلیه نتوکل

ظاهرا موضوع روش شناسی فقه یهود برای طلاب جذاب بوده است. پیشنهاد شد اصول سیزده گانه میدوت ربی اشمایل را ارائه کنم.
از قیاس اولویت شروع میکنم.
چیزی شبیه قیاست اولویت، تحت عنوان קַל וָחֹמֶר (کَل وَخُومِر)  یعنی «از سبک به سنگین» در کتاب ربی اشمایل (اسماعیل) به عنوان یک اصل آمده. ربی اسماعیل میگوید اگر حکمی در مورد سبک‌تر صادق باشد، در مورد سنگین‌تر نیز حتما؛ یا به قول ما به طریق اولی؛ صادق است. منظور از کَل (سبک) و خومر(سنگین)  سختی و آسانی حکم است و اموری ظاهری و عرفی است و رابطه اولویت منطقی به معنای دقی و فنی آنچنان که در فقه اسلامی طرح شده مطرح و تبیین نشده بلکه یک قیاس اولویت عرفی مطرح است.
مثلا در ماسخت کیدوشین מסכת קידושין  یا همان مباحث نامزدی در تلمود بابلی، بحث درباره راه‌های کینیان (קִנְיָן) یا همان کسب یا تملک یک زن برای ازدواج مطرح است.
در اثبات اینکه زن با پول تملک میشود اینگونه امده است: «…و آیا این یک استدلال منطقی نیست؟ اگر کنیز عبری که با آمیزش کسب نمی‌شود، با پول کسب می‌شود، پس زنی که با آمیزش کسب می‌شود، آیا سزاوار نیست که با پول نیز کسب شود؟» ربی دیگر این استدلال را با اثبات فارق رد میکند و میگوید: «از طریق کل وخومر نمی‌توان این را استنتاج کرد، زیرا می‌توان اعتراض (פירכא) کرد : آنچه به کنیز عبری اختصاص دارد این است که او با پول آزاد می‌شود؛ آیا می‌توانی همین را در مورد زنی بگویی که با پول آزاد نمی‌شود (بلکه با گت آزاد می‌شود)؟»  (Kiddushin 4b)

پ.ن:
1-  این نکته را باید توجه کنیم که فقه یهود به این دقت و شدتی که فقه اسلامی مبتنی بر منطق و دارای مبانی فلسفی است، هرگز نبوده است و حتی رامبام (همان موسی بن میمون خودمان) که به عنوان فقیهی با گرایش فلسفی دانسته میشود در آثارش بسیار بدوی از منطق و فلسفه بهره میگیرد. وقتی با فقه یهودی سروکله میزنید بیش از ساختار منطقی و مفهومی دقیق، حکومت سنت و ادبیات تعبدی را خواهید دید. اغلب پژوهشگران تطبیقی از این امر غفلت میکنند و فکر میکنند مثلا اگر یک چیزی را در متون یهودی دیدند میتوانند با اتکا به اصل سازگاری منطقی درونی، به شبکه مفاهیم و استدلالهای دیگر فقه یهودی تسری دهند. این واقعا خطاست و باید دقیقا هر بحث و موضوع را دقیقا در سنت حاخامی به صورت انضمامی مطالعه کنند. البته در فقه اسلامی هم تا حدودی این صادق است اما نه به شدت و حدت فقه یهود. دقت در این تفاوتهای ماهوی و منطقی و مفهومی برای تطبیق دو سنت فقهی بسیار مهم است.
2-  انشاء الله اصول دیگر را هم همینطور خلاصه معرفی خواهم کرد. به شرط حیات.
3-  یادم باشد در باب مفهوم  کنیان یا قنییان קִנְיָן   (در عبری مدرن چون مصوتها را به شکل حروف ظاهر میکنند مینویسند קניין) در نظام خانواده یهودی  بنویسم بخصوص با نگاه تطبیقی با برخی تعاریف در فقه اسلامی از نکاح. 
4-   اعتراض (פירכא) کردن تقریبا همان اثبات فارق است.

والله اعلم وعلیه نتوکل